Nazwa tej epoki literackiej powstała w I poł. XIX w. i wzięła się od przymiotnika „romantyczny”, oznaczającego cechę czegoś fantastycznego, oddziałującego na uczucia, niezwiązanego z rzeczywistością. Romantykiem nazywano (i nazywa się) marzyciela, idealistę oraz człowieka niezwykle uczuciowego.

Nowa epoka narodziła się pod wpływem wydarzeń historycznych (Wielka Rewolucja Francuska, upadek naszego kraju i związane z tym wojny napoleońskie, powstania: kościuszkowskie, listopadowe i styczniowe). Polakami targała wówczas nieustająca walka o niepodległość.

Znamienna była także polemika tocząca się wtedy pomiędzy zwolennikami literatury klasycznej i romantycznej. Odnosiła się ona do spraw literackich i estetycznych, mając jednocześnie podtekst polityczny oraz światopoglądowy. Po jednej stronie stali szukający ugody z zaborcą, po drugiej zaś – wyznawcy nowego patriotyzmu, rewolucjoniści negujący kulturę oświecenia.

Literatura romantyzmu stała w opozycji do klasycyzmu, racjonalizmu, naśladownictwa i wzorów. Dotychczasowy kult rozumu (racjonalizmu) zamienił się w kult uczucia, intuicji (irracjonalizmu). Inspiracją do tworzenia dzieł ery romantyzmu były:

• natura (jako tajemniczy byt pierwotny, który nieustannie się odradza, tak jak w mniemaniu romantyków miał odrodzić się polski naród),
• czasy średniowiecza (zamki, ruiny, gotycyzm),
• Bliski i Środkowy Wschód (orientalizm),
• kultura ludowa (słowiańskość, rodzimość; łączność człowieka z naturą, ludowym postrzeganiem świata).

Powstało wówczas nowe zjawisko pojawiające się w utworach literackich zwane mesjanizmem, będące przeświadczeniem o szczególnej misji narodu polskiego w wyzwoleniu wszystkich ludów Europy. Rozwinęło się ono po powstaniu listopadowym i miało tłumaczyć poniesione ofiary poniesione w walce z zaborcami.

Poeta w dobie romantyzmu był naznaczonym przez Boga wieszczem, prorokiem i geniuszem. Tworzył wyłącznie pod wpływem natchnienia. Najpopularniejsze gatunkami były:

• ballada,
• powieść poetycka,
• dramat romantyczny,
• poemat dygresyjny.

Bohater romantyczny charakteryzował się silnym indywidualizmem, skłóceniem ze społeczeństwem i całym światem, buntem przeciwko normom obyczajowym, kulturowym, społecznym, życiem wewnętrznym pełnym wahań, sprzeczności, rozterek. Często w jego życiu pojawiała się nieszczęśliwa miłość, która w skrajnych przypadkach doprowadzała go do samobójstwa (werteryzm). Podobnym typem bohatera był bohater bajroniczny (nazwa powstała od pisarza G. Byrona), cechujący się buntem i brakiem akceptacji wobec otaczającego go świata, a także panującym w nim praw, skrajnym indywidualizmem, tajemniczością, chęcią działania za wszelką cenę i pragnieniem zmieniania świata, przeświadczeniem o własnej wyjątkowości i nieograniczonej wolności, odwadze graniczącej z szaleństwem, poświęcaniu wszystkiego w imię miłości do kobiety lub ojczyzny.

Motywami przewodnimi w literaturze romantycznej były: miłość, ludowość, irracjonalizm, orientalizm, mesjanizm, gotycyzm, historyzm, fantastyka, mistycyzm, tyrteizm, indywidualizm, patriotyzm.

Najwybitniejszymi przedstawicielami polskiej literatury romantyzmu byli:

• A. Mickiewicz („Dziady”, „Konrad Wallenrod”, „Ballady i romanse”),
• J. Słowacki („Kordian”, „Balladyna”),
• Z. Krasiński („Nie-Boska komedia”), A. Fredro („Zemsta”),
• J.W. Goethe („Cierpienie młodego Wertera”, „Faust”),
• G. Byron („Giaur”).

Epoka romantyzmu zakończyła się wraz z Wojną Ludów (1848 r.). W Polsce natomiast jej kresem był wybuch powstania styczniowego (1863 r.).

Używa się jej w celu wzmocnienia wybranego fragmentu wypowiedzi bądź też nadaniu jej właściwego rytmu lub uroczystego tonu. Inwersja służy także podkreśleniu odmienności, oryginalności poetyckiej mowy, natomiast w mowie potocznej – uwydatnieniu emocjonalnego, logicznego znaczenia pewnych wyrazów.

Przykładami inwersji są: „Cudnej się we szkle przygląda urodzie”, „Już u zwierzyńca podwojów Król zasiada”, „Nałóg z występków cnoty porobił modele”. Jest ona charakterystyczna przede wszystkim dla stylu poezji barokowej. Wyrazistość inwersji zależy od trudności odczytania budowy składniowej danego tekstu.

Elipsy używa się najczęściej w mowie potocznej jako formę skrótu myślowego lub w utworze literackim jako ułatwienie kondensacji treści i dynamizowania wypowiedzi literackiej. Często spotykanym rodzajem elipsy jest równoważnik zdania, w którym to pomija się orzeczenie. Elipsę stosuje się jako formę dopełniacza w miejsce biernika (np. „Chcę chleba” zamiast „Chcę chleb”), co pozwala na pominięcie uściślenia, że chodzi nam o odrobinę czegoś („Chcę kawałek chleba”).

Ta figura stylistyczna wnosi element tajemniczości, zmusza odbiorcę, czytelnika do wypełnienia powstałej luki i służy naśladowaniu mowy potocznej . Elipsą bardzo chętnie posługiwali się poeci moralistyczni i filozofujący, jak np. Norwid, Sęp-Szarzyński czy Miłosz.

W utworze literackim pytanie retoryczne może stanowić rodzaj przerywnika, który oddziela jego poszczególne części bądź tematy. Służy ono również ożywieniu opisu oraz intonacji i wzmocnieniu uwagi odbiorcy, podkreślając jednocześnie uczucia podmiotu lirycznego. Przykładem pytania retorycznego z mowy potocznej jest: „Ze mną się nie napijesz?”, zaś z poezji: „O mój Boże, kto się przed tobą skryć może?” („Treny” Kochanowskiego).

Apostrofy znano już za czasów Homera, który bardzo często wykorzystywał ten środek stylistyczny w swoich utworach (np. „Muzo! Męża wyśpiewaj…”). W epoce średniowiecza apostrofę stosowano nagminnie, praktycznie we wszystkich utworach , bez względu na gatunek. Także w XIX wieku ten środek stylistyczny był bardzo popularny, przede wszystkim w liryce, czego dowodem jest m.in. „Oda do młodości” Mickiewicza.

Apostrofa ma za zadanie wprowadzenie odbiorcy w odpowiedni nastrój. Szczególnym przypadkiem apostrofy jest inwokacja. Apostrofa wykorzystywana jest również w mowie potocznej (np. w mowach okolicznościowych, przemówieniach) i wyodrębnia się ją za pomocą wołacza lub mianownika w formie wołacza ustawionego na początku zdania.

Do treści utworu wprowadza się równoległe, analogiczne zdania lub słowa. Paralelizm stanowi najczęściej stosowany zabieg w poezji ludowej, służący kontrastowaniu świata ludzi i natury w jej czystej postaci. Ten podstawowy chwyt twórczości słownej pojawia się głównie w gatunkach folklorystycznych, takich jak np. ballada.

Paralelizm jako jeden ze składniowych środków stylistycznych znano już w starożytności, czego dowodem jest jego występowanie w hebrajskich psalmach („Na początku było Słowo, (…) Bogiem było Słowo”). Może on współtworzyć:

• epiforę, 
• anaforę,
  
• rytm, 
• rym,
• powtarzalny refren,
• konstrukcje retoryczne.

Utwór ten to rodzaj hołdu złożonego przez Dantego swojej przedwcześnie zmarłej, największej miłości życia – Beatrycze. W „Boskiej komedii” pokazał także całemu światu, jaką drogę winni wybierać ludzie. Uważał, że ludzkość zbłądziła i chciał, aby zrezygnowała z występnego życia. W swym dziele ukazał wizje okropnych, odstraszających kar (słynne „sceny dantejskie”), jakie czekają na grzeszników w Piekle. Zachęcał do cnotliwego żywota, aby po śmierci udać się do miejsca wiecznego szczęścia, czyli Raju.

Bohaterowie „Boskiej komedii”

• Dante – główny bohater – jego wędrówka po zaświatach ma stanowić podstawę jego przemiany moralnej, wyjścia z grzechu; podróż od Piekła przez Czyściec aż po Niebo to jego droga do poznania praw Bożych rządzących światem.

• Wergiliusz – poeta rzymski i autor „Eneidy” – na prośbę Beatrycze przeprowadził Dantego przez zaświaty; był nie tylko przewodnikiem, ale i reprezentantem mądrości i poezji świata starożytnego; ochraniał Dantego przez całą wędrówkę od różnych niebezpieczeństw, a także udzielał mu rad i wyjaśnił, iż im wyżej poeta wzniesie się w Czyśćcu, tym, bardziej stanie się dojrzały.

• Beatrycze – ukochana Dantego jest postacią wyidealizowaną – niebiańską i doskonałą istotą; po śmierci dostała się do Raju, skąd roztacza opiekę nad Dantem; ona sama staje się jego przewodnikiem po Raju; dzięki Beatrycze Dante wyzwoli się z więzów grzechu i wzniesie na najwyższy poziom doskonałości.

„Boska komedia” podzielona jest na trzy części:

1. Piekło
2. Czyściec
3. Niebo

Każda z tych trzech ksiąg (tryptyk) zawiera 33 ponumerowane pieśni napisane tercyną (strofa trzywersowa). Podróż Dantego trwała tydzień, od Wielkiego Piątku roku 1300:

1. Piekło w „Boskiej komedii” Dantego składało się z 9 kręgów leja, gdzie na każdym kolejnym osadzeni byli coraz więksi grzesznicy (najwięksi: Judasz, Brutus, Kasjusz). Na samym dnie Piekła znajdował się Lucyfer.
2. Czyściec stanowił wzniesienie położone na antypodach Jerozolimy. Po jego tarasach wspinały się pokutujące dusze. Stopnie Czyśćca odpowiadały porządkowi grzechów. Za najcięższe rodzaje pokutowało się na najniższych tarasach góry czyśćcowej. Na jej szczycie znajdował się Raj Ziemski.
3. W Raju przewodnikiem Dantego stała się Beatrycze, gdyż Wergiliusz nie odkupił jeszcze swych win, by dostać się do krainy wiecznej szczęśliwości. Raj składał się ze sfer niebieskich, zbudowanych z 9 rodzajów nieba. Nieba planetarne uporządkowane były w kolejności siedmiu cnót. Na końcu znajdowało się Empireum oraz siedziba Boga mająca kształt białej róży.

Najważniejsze motywy występujące w „Boskiej komedii” to: motyw wędrówki, zaczerpnięty z mitologii i literatury europejskiej okresu Średniowiecza; motyw śmierci; motyw miłości (do Boga, kobiety); motyw magii liczb (liczba 3 i jej wielokrotności).

Najsłynniejszym cytatem z „Boskiej komedii” są słowa widniejące nad bramą Piekła: Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy [tu] wchodzicie.

Dante Alighieri – życiorys

Urodził się on we Florencji w maju lub czerwcu 1265 roku. Jego rodzina należała do niższej warstwy arystokracji. Nazwisko Alighieri wywodzi się od gockiego Aldiger, które nosiła babka Dantego. Dante Alighieri studiował literaturę, teologię, gramatykę, retorykę i filozofię. Był członkiem ruchu poetyckiego o nazwie: Dolce stil nuovo. W owym czasie przeżył swoją największą, nieszczęśliwą miłość. Wybranką jego serca byłą Beatrycze Portinari. To właśnie ona była pierwowzorem tej, która w „Boskiej komedii” przeprowadza go przez Niebo. Niestety Beatrycze zmarła, mając zaledwie 25 lat. Po tym fakcie Dante rozpaczał i uciekł w hulaszczy tryb życia. Ustatkował się dopiero koło 1285 roku, kiedy to ożenił się z Gemmą di Manetto Donati. Miał z nią troje lub czworo dzieci. W latach 1295-1300 zaangażował się w działania polityczne. Powołano go nawet na urząd priora (1300 r.).

Dante Alighieri żył w ciężkich czasach walki cesarstwa z papiestwem. Ostatecznie podział Florencji wyklarował się na dwie frakcje Gwelfów:

• Białych (strzegących niepodległości Florencji i odrzucających ingerencję w wewnętrzne sprawy miasta ówczesnego papieża – Bonifacego VIII),
• Czarnych (liczących na pomoc Rzymu, a co za tym szło – nowe rynki zbytu dla rozwijającej się gospodarki Florencji).

W 1302 r. doszło do przejęcia władzy we Florencji przez Gwelfów Czarnych. Dante, jako zwolennik Białych, musiał opuścić swoje rodzinne miasto. Został on oskarżony, skazany na grzywnę oraz dwa lata wygnania. Nigdy nie zapłacił grzywny, przez co ściągnął na siebie karę w postaci dożywotniego wygnania z Florencji. Przez resztę życia tułał się po różnych dworach Włoch, rozwijając przy tym swój talent pisarski. Nigdy nie powrócił do Florencji. Zmarł 13 lub 14 września 1321 roku w Rawennie.

Twórczość Dantego Alighieri

Jego największe i najbardziej znane dzieło to „Boska komedia”. Dante napisał je na wygnaniu. Fakt przymusowego opuszczenia swego miejsca urodzenia przyczynił się do stworzenia tego utworu. Znajdziemy w nim osobiste losy autora, a także rozgoryczenie sytuacją panującą w ojczyźnie. Innymi dziełami Dantego Alighieri były:

• zbiór liryków pt. „Życie nowe”,
• zbiór drobnych poematów lirycznych „Rymy”,
• poemat „Kwiat”,
• zbiór sonetów „Słowa miłosne”,
• traktat filozoficzny „Biesiada”,
• traktat naukowy „O języku pospolitym”,
• traktat polityczny „Monarchia”.

Streszczenie „Króla Edypa”

Ta jedna z lektur szkolnych opowiada o losach syna króla Teb – Edypa. Jak mówi mit Labdakidów nad życiem Edypa już od samego początku ciążyło fatum. Zanim się narodził, jego ojciec – Lajos usłyszał przepowiednię w świątyni Apollina, iż jego potomek pozbawi go życia i poślubi własną matkę. Po narodzinach Edypa Lajos kazał więc zanieść swojego syna w góry. Tam niemowlę znalazł pasterz, który oddał go bezdzietnej parze, władającej Koryntem.

Kiedy Edyp był już młodzieńcem udał się do wyroczni delfickiej, by dowiedzieć się czegoś o swoim losie. Wyrocznia w Delfach powiedziała mu, że zabije swojego ojca i ożeni się z własną matką. Aby zapobiec przepowiedni, Edyp uciekł ze swojej rzekomej ojczyzny do nieznanych mu dotąd Teb. Na swojej drodze spotkał Lajosa, z którym wdał się w konflikt i pozbawił go życia. Tak nieświadomie zabił swojego prawdziwego ojca.

Wkrótce spełniła się druga część przepowiedni. Mieszkańcy Teb nękani byli przez potwora – sfinksa. Jedynym ratunkiem, aby sfinks oddalił się z ziemi tebańskiej było rozwiązanie jego zagadki. Uczynił to Edyp. W nagrodę otrzymał tytuł władcy Teb oraz rękę wdowy po królu, czyli swojej matki – Jokasty. W kolejnych latach wiedli oni szczęśliwe życie u boku czwórki swoich dzieci: Eteoklesa, Polinejkesa, Antygony i Ismeny.

Nagle mieszkańcy Teb zaczęli wymierać dziesiątkowani zarazą, ich dzieci rodziły się martwe, zaś ziemia nie wydawała żadnych plonów. Wróżbita Terezjasz wyjaśnił swoim władcom, iż jest to kara za kazirodztwo i ojcobójstwo. Po tej wiadomości Jokasta powiesiła się. Natomiast jej mąż-syn Edyp z początku myślał, że jest to spisek Terezjasza z Kreonem, aż w końcu wyłupił sobie oczy na znak odkupienia swoich win. Kreon, brat Jokasty, posiadający błogosławieństwo od bogów skazał Edypa na wygnanie z Teb.

Bohaterowie

• Edyp – król Teb, bohater tragiczny, jego losem kierują siły wyższe (fatum),
• Jokasta – matka i żona Edypa,
• Terezjasz – tebański wróżbita,
• Kreon – brat Jokasty,
• Chór Teban

Dzieło to składa się z:

• prologu (Prologos),
• pierwszej części chóru (Parodos),
• epizodów (Epejsodia),
• pieśni chóru (Stasimony),
• ostatniej pieśni Chóru (Exodos).

Mamy tu także do czynienia z motywem przepowiedni, niewinnego cierpienia, kazirodztwa, władcy, samobójstwa i samookaleczenia oraz wypełniającego się przeznaczenia (fatum).

W „Królu Edypie” pojawiają się zasady:

• trzech jedności (miejsca, czasu i akcji),
• decorum,
• nieprzedstawiania scen krwawych (bezpośrednio).

Fabuła skupia się na konflikcie tragicznym. Treść tej tragedii komentuje występujący w niej chór, zaś akcja nieuchronnie zmierza do katastrofy. Dzieło Sofoklesa to dramat opowiadający przede wszystkim o sile i roli przeznaczenia. Podkreśla niezależność i niezmienność losu w stosunku do człowieka. To fatum rządzi ludzkim życiem.

Sofokles urodził się ok. 496 roku p.n.e. w gminie Kolonos w Attyce. Był politykiem, kapłanem, dowódcą wojsk, aktorem oraz przede wszystkim dramaturgiem. Już za życia jego współobywatele czcili go jak bohatera. Miał żonę – Nikostratę, obywatelkę ateńską, z którą miał syna – Jofona. Posiadał także kochankę imieniem Theoris oraz nieślubnego syna – Aristona.

Życiorys Sofoklesa

Sofokles pochodził z bogatej rodziny kupieckiej. Jego ojcem był Sofillos, który prowadził warsztat rzemieślniczy. Sofokles został wykształcony w myśl kalokagatii, czyli harmonijnego łączenia zalet duchowych z cielesnymi. W czasie swojej edukacji poznał on poezję wielkich twórców, gimnastykę, muzykę i taniec. W wieku 15-16 lat został kierownikiem chóru chłopców.

Mając 28 lat, po raz pierwszy odważył się stanąć do zawodów dionizyjskich (468 rok p.n.e.). Otrzymał wówczas główną nagrodę, pokonawszy samego Ajschylosa. Z czasem przejął jego pozycję w Atenach i stał się jednym z najbardziej szanowanych mieszkańców tej starożytnej metropolii.

Jego przyjaciółmi byli: Herodot i Perykles. Sofokles był również kapłanem boga Asklepiosa oraz herosów: Amynosa i Halona. Pełnił także funkcję stratega (stanowisko w służbie publicznej w administracji ateńskiej) i skarbnika Związku Delijskiego. Dzięki tym stanowiskom ten grecki tragik posiadał wysoki status majątkowy. W 440 roku p.n.e. wraz z Peryklesem brał udział w tłumieniu buntu na Samos.

Twórczość Sofoklesa

Ze 123 tragedii Sofoklesa w całości zachowało się jedynie 7:

• „Ajas”,
• „Antygona”,
• „Król Edyp”,
• „Elektra”,
• „Kobiety z Trachis” (lub „Trachinki”),
• „Filoktet”,
• „Edyp w Kolonie”.

Do dziś istnieją fragmenty tragedii i dramatów satyrowych Sofoklesa (m.in. „Cyklopi”, Tropiciele”, „Ifigenia”, „Pandora”, „Syzyf”, „Minos”).

Sofokles do tragedii wprowadził trzeciego aktora oraz monolog, zwiększył liczebność chóru z 12 do 15 osób, rozbudował scenografię, zminimalizował rolę chóru do komentowania i obserwacji, a także zredukował wpływ bogów na losy bohaterów.

Twórczość tego wybitnego starożytnego dramaturga cechowała się fatalizmem, konserwatyzmem, patriotyzmem i religijnością. W tragediach Sofoklesa większe znaczenie ma wola ludzka niż boska, co też stanęło w opozycji do poprzedzającego go Ajschylosa. Jego dzieła cechowały się prostotą stylu. Sofokles ukazał ludzką stronę postaci, omylnych, pełnych sprzeczności, toczących walkę między złem a dobrem. Wszystkim zaś rządziło fatum.

Sofokles zmarł w 406 roku p.n.e. w Atenach.